Borisav Stanković Koštana Pripovetke

Borisav Stanković
Koštana / Pripovetke
Tvrdi povez
Izdavač Rad

Delo „Koštana“, Borisava Stankovića, piasno je u formi drame. Prvi put je izvedena 1899. godine, kada je publici predstavljena kao komad s pevanjima. U to vreme, takva vrsta komada je bila i najpopularnija među publikom. Posebno su se isticala ona koja su se ticala ljudi koji su živeli na onim područjima Srbije koja imaju karakterističan govor i naglasak, kao što je naša južna Srbija. Ovakva dela su kod beogradske publike izazivala smeh i obavezno su nagrađivana aplauzom. Tako se od „Koštane“ htela napraviti lakrdija, što ovo delo nikako nije.

Lepotu ovog dela je verovatno najbolje opisao poznati srpski književni kritičar i književnik, Jovan Skelić: „Nijedno delo ne iznosi bolje no Koštana tu osobitu, zanosnu, fatalnu ljubav. I malo je dela koja su u stanju da ostave tako trajan i dubok utisak. Ja bih dao sve regularne drame Jovana Subotića i Milorada Šapčanina za jedan ovako snažan i emotivan „komad života“ kao što je četvrti čin Koštane, koja je jedan od najlepših, najpoetičnijih i najdubljih pesama cele naše književnosti“.

Jovan Skerlić je prvi kritičar koji je ovu dramu nazvao istinskim umetničkim delom. On je dramu shvatio kao „povest zgaženih srdaca i promašenih života“, kao „jednu bolnu nostalgiju ljubavi, samrtnu pesmu koja u grob silazi“. Reči koje izgovaraju Vranjanci zvone kao reči učenih filozofa i u njima nalazimo dubok pesimizam koji ostavlja odjek na našim daleko složenijim i uznemirenijim dušama. U „Koštani“ pronalazimo problematiku koja je postojala od samog nastanka sveta. Svaka jedinka traži ljubav, traži sreću, intenzivan i slobodan život.

Sredina u kojoj se nalaze likovi u delu je patrijahalna sredina i traži od ljudi da joj podrede ono što im je najdraže. Ni jedno delo nam ne iznosi tu zanosnu, fatalnu ljubav. Radnja iako je jednostavna, donosi nam delo puno života i bolne poezije.

Za analizu dela potrebno je znati i istorijske prilike koje su u to vreme bile prisutne u Srbiji. To je period oslobađanja Srbije od Turaka i u takvoj sredini došlo je do susreta ljudi koji su oformljeni u dvema različitim kulturama. Hadžije su imale veća prava od ostalih, ali su se muškarci morali ženiti devojkama iz hadžijske porodice. U takvim prilikama je i dolazilo do sukoba porodica i mladih momaka koji svoju ljubav nisu mogli ostvariti. Tako isto i devojke, morale su prihvatiti svoju sudbinu i u to vreme je bila popularna pesma „Hadći Gajka, hadži Gajka, devojku udava, em je dava, em je ne udava, nego gu prodava“ u kojoj su mnogi pronalazili utehu.

Na teritoriji južne Srbije Romi su bili marginalizovana grupa, bez ikakvih većih prava. Tako se hadžije i Romi u to vreme mogu posmatrati kao dva potpuno različita sloja, jer hadžijama je bilo dopušteno čak i da ih ubiju, a da ne snose odgovornost za to. Radnja „Koštane“ odigrava se u tom periodu, kada su još uvek postojale takve vrste sukoba koje su najbolje izražene u liku hadži Tome. On je taj koji u neprestano podvlači razlike između nekadašnje vlasti i one koja je nastupila nakon oslobođenja.

Posebna važnost dela ogleda se u sagledavanju problema odnosa kulture i individualnosti. U kojoj meri je civilizacija izgrađena na odricanju od instinktivnih zadovoljenja, što je jedno od osnovnih polazišta naučnika Sigmunda Frojda. Svaki pojedinac ima potrebu za slobodom instikta, a kultura je mreža njihove zabrane. Kao posledica tog sukoba u pojedincu se javljaju osećanja sputanosti, nelagodnosti, nezadovoljstva. Upravo o tome peva čitava drama „Koštana“.

9/3